Andrzej Żbikowski - Publikacje

U genezy Jedwabnego.
Żydzi na Kresach Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej, wrzesień 1939 - lipiec 1941
Andrzej Żbikowski
Żydowski Instytut Historyczny, Warszawa 2006
ss. 416, ISBN 83-85888-55-1

Książka Jana Tomasza Grossa Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka wywołała jedną z najgorętszych po drugiej wojnie światowej polskich debat rozrachunkowych. Wielu jej uczestników spalenie żywcem kilkuset Żydów z mazowieckiego miasteczka Jedwabne przez ich polskich sąsiadów uznało za odwet za ich postawę w czasie okupacji sowieckiej. Postawę nazywaną już w tamtych czasach zdradą państwa polskiego oraz masową kolaboracją z reżimem komunistycznym. Po wojnie współpraca znacznej części ludności żydowskiej z sowieckim okupantem miała się przerodzić w rządy tzw. żydokomuny, rządy zbrodnicze, pod każdym względem szkodliwe dla polskiego społeczeństwa.

Pogląd o masowej kolaboracji ludności żydowskiej na Kresach Andrzej Żbikowski uważa za fałszywy stereotyp i poddaje krytyce poprzez pokazanie życia społecznego Żydów pod okupacją sowiecką w możliwie wielu wymiarach. W książce przedstawia mechanizm społecznych przekształceń ujawniających się w różnych strategiach przetrwania bądź dostosowania się do okupacyjnych warunków.

Z przeprowadzonej przez niego analizy materiałów historycznych wynika, że przyczyny fali pogromów, do których doszło na wschodnich rubieżach II Rzeczypospolitej po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, nie miały wiele wspólnego z doświadczeniami prawie dwuletniej okupacji sowieckiej. Pogromy były w gruncie rzeczy eksplozją trwającego od wielu dziesięcioleci głębokiego antagonizmu ekonomicznego, podsycanego przez ideologię antysemicką. Katalizatorem dla ich wybuchu stały się działania pacyfikacyjne stosunkowo niewielkich niemieckich sił policyjnych na bezpośrednim zapleczu frontu.